سانتریفیوژ آزمایشگاهی چیست؟ کاربرد، انواع و نحوه کار

سانتریفیوژ آزمایشگاهی دستگاهی است که با چرخاندن سریع نمونه، اجزای آن را بر اساس تفاوت در سرعت تهنشینی از یکدیگر جدا میکند. برای مثال، آزمایشگاههای تشخیص طبی از این دستگاه برای جداسازی سلولهای خونی از سرم یا پلاسما استفاده میکنند. در آزمایشگاههای تحقیقاتی و صنعتی نیز سانتریفیوژ برای جمعآوری سلولها، جداسازی ذرات معلق و آمادهسازی نمونه پیش از آزمایش به کار میرود.
نتیجه سانتریفیوژ به ویژگی نمونه، نیروی وارد بر آن، نوع روتور و مدت چرخش بستگی دارد. در ادامه میبینیم سانتریفیوژ چگونه کار میکند، هر نوع دستگاه چه کاربردی دارد و چرا سرعت چرخش یکسان لزوماً شرایط جداسازی یکسانی ایجاد نمیکند.
سانتریفیوژ آزمایشگاهی چگونه کار میکند؟
لولههای حاوی نمونه در بخشی به نام روتور قرار میگیرند. با چرخش روتور، اجزای نمونه با سرعتهای متفاوتی به سمت بیرون از محور چرخش حرکت میکنند. سرعت تهنشینی ذرات به اندازه و شکل آنها، اختلاف چگالیشان با مایع و گرانروی مایع بستگی دارد. در بسیاری از نمونهها، ذرات تهنشینشده بهصورت رسوب در انتهای لوله یا نزدیک دیواره بیرونی آن جمع میشوند. به مایع باقیمانده بالای رسوب، مایع رویی میگویند.
نیروی گریز از مرکز چه نقشی در جداسازی دارد؟
در تهنشینی معمولی، ذرات تحت اثر گرانش بهتدریج در مایع تهنشین میشوند. چرخش روتور اثر گریز از مرکزی ایجاد میکند که میتواند چندین برابر اثر گرانش زمین باشد و تهنشینی را سریعتر کند. شدت این اثر با افزایش سرعت چرخش و افزایش فاصله نمونه از محور روتور بیشتر میشود.
تفاوت RPM و RCF در سانتریفیوژ چیست؟
RPM تعداد دور چرخش روتور در یک دقیقه است. RCF یا نیروی گریز از مرکز نسبی، شتاب در محل نمونه را نسبت به شتاب گرانش زمین بیان میکند. برای مثال، ۱٬۰۰۰ × g یعنی شتاب در محل نمونه هزار برابر شتاب گرانش زمین است.
دو روتور در RPM یکسان میتوانند RCF متفاوتی داشته باشند. اگر نمونه در یکی از روتورها از محور چرخش دورتر باشد، در همان سرعت چرخش شتاب بیشتری را تجربه میکند. به همین دلیل، برای مقایسه شرایط سانتریفیوژ بین دو دستگاه یا دو روتور، RCF معیار دقیقتری از RPM است.

کاربرد سانتریفیوژ آزمایشگاهی چیست؟
جداسازی سرم و پلاسما در آزمایشگاه تشخیص طبی
یکی از رایجترین کاربردهای سانتریفیوژ، آمادهسازی نمونه خون پیش از انجام آزمایش است. برای تهیه سرم، ابتدا خون لخته میشود و سپس سانتریفیوژ بخش مایع را از لخته جدا میکند. برای تهیه پلاسما، خون در لوله حاوی ماده ضدانعقاد جمعآوری میشود تا لخته نشود. با سانتریفیوژ کردن این نمونه، سلولهای خونی از بخش مایع جدا میشوند.
سانتریفیوژ در تهیه پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) نیز کاربرد دارد. در این فرایند، هدف بهدستآوردن بخشی از پلاسماست که غلظت پلاکتها در آن بیشتر از خون اولیه باشد. برای آشنایی با نقش دستگاه در این فرایند، مقاله «سانتریفیوژ پیآرپی چیست و چگونه کار میکند؟» را بخوانید.
کاربرد سانتریفیوژ در آزمایشگاه تشخیص طبی به نمونههای خون محدود نمیشود. برای مثال، از این دستگاه برای جداسازی رسوب ادرار نیز استفاده میشود تا اجزای رسوب زیر میکروسکوپ بررسی شوند.
جمعآوری سلولها و آمادهسازی نمونههای تحقیقاتی
در آزمایشگاههای تحقیقاتی، از سانتریفیوژ برای جمعآوری سلولها از محیط مایع، جداسازی ذرات معلق یا شفافکردن نمونه پیش از بررسی استفاده میشود. سانتریفیوژ همچنین میتواند یکی از مراحل آمادهسازی نمونه در روشهای بررسی پروتئینها یا استخراج DNA و RNA باشد. اینکه در پایان به رسوب یا مایع رویی نیاز داشته باشیم، به هدف آزمایش بستگی دارد.
آمادهسازی نمونه در صنایع غذایی، دارویی و شیمیایی
آزمایشگاههای کنترل کیفیت از سانتریفیوژ برای جداکردن ذرات معلق یا آمادهسازی نمونه پیش از اندازهگیری و بررسی استفاده میکنند. در این کاربرد، هدف پردازش مقدار محدودی از نمونه است. سانتریفیوژهای صنعتی معمولاً برای جداسازی حجم بیشتری از مواد در مقیاس فرآوری یا تولید طراحی میشوند.

اجزای اصلی سانتریفیوژ آزمایشگاهی
موتور و روتور اجزای اصلی سامانه چرخش هستند. موتور روتور را به حرکت درمیآورد و روتور لولهها یا نگهدارندههای نمونه را در جای خود نگه میدارد. طراحی روتور تعیین میکند چه تعداد لوله، با چه ابعاد و ظرفیتی، در دستگاه قرار میگیرد. در بعضی مدلها، باگت یا آداپتور امکان استفاده از لولههای سازگار در اندازههای مختلف را فراهم میکند.
محفظه و درپوش روتور را در خود جای میدهند و دسترسی مستقیم به آن را هنگام کار محدود میکنند. بسیاری از مدلها به قفل ایمنی درپوش مجهز هستند. امکاناتی مانند تشخیص عدم تعادل نیز بسته به مدل دستگاه متفاوت است.
کنترل سرعت، تایمر و ترمز بهترتیب سرعت چرخش، مدت کار و کاهش سرعت روتور را مدیریت میکنند. برخی دستگاهها با سرعت ثابت کار میکنند و در مدلهای قابل تنظیم، کاربر میتواند سرعت را متناسب با دستورالعمل آزمایش تغییر دهد. مدلهای یخچالدار سامانه کنترل دما هم دارند.

انواع سانتریفیوژ آزمایشگاهی
سانتریفیوژهای آزمایشگاهی را میتوان بر اساس ابعاد، حجم نمونه، نوع کاربرد، محدوده سرعت یا قابلیت کنترل دما معرفی کرد. این ویژگیها میتوانند در یک دستگاه جمع شوند. برای مثال، یک سانتریفیوژ رومیزی ممکن است یخچالدار هم باشد.
سانتریفیوژ رومیزی
سانتریفیوژ رومیزی روی میز آزمایشگاه قرار میگیرد و در مدلهایی با ظرفیتها و سرعتهای مختلف عرضه میشود. این دستگاه در آزمایشگاههای تشخیص طبی و تحقیقاتی برای آمادهسازی روزمره نمونهها کاربرد دارد. تعداد و اندازه لولههای قابل استفاده به مدل دستگاه و روتور آن بستگی دارد.
میکروسانتریفیوژ یا میکروفیوژ
میکروسانتریفیوژ برای نمونههای کمحجم در میکروتیوب طراحی شده است. این نوع سانتریفیوژ در آزمایشگاههای تحقیقاتی، زیستشناسی مولکولی و بیوتکنولوژی، بهویژه در مراحلی که حجم نمونه محدود است، کاربرد دارد.
سانتریفیوژ میکروهماتوکریت
سانتریفیوژ میکروهماتوکریت برای تعیین نسبت حجم گلبولهای قرمز به حجم کل خون به کار میرود. در این روش، نمونه در لوله مویین مخصوص قرار میگیرد و با جداشدن اجزای خون، سهم حجمی گلبولهای قرمز قابل اندازهگیری میشود.
سانتریفیوژ یخچالدار
سانتریفیوژ یخچالدار آزمایشگاهی سامانه سرمایش داخلی دارد و برای نمونههایی به کار میرود که در طول جداسازی به کنترل دما نیاز دارند. برخی نمونههای حاوی پروتئین یا آنزیم از جمله نمونههایی هستند که ممکن است به چنین شرایطی نیاز داشته باشند. دمای مناسب به نوع نمونه و روش آزمایش بستگی دارد.
سیتوسانتریفیوژ
سیتوسانتریفیوژ یا سیتواسپین، سلولهای موجود در یک نمونه مایع را روی بخش مشخصی از لام متمرکز میکند تا برای رنگآمیزی و بررسی میکروسکوپی آماده شوند. این دستگاه در سیتولوژی، بهویژه برای بررسی نمونههایی با تعداد کم سلول، کاربرد دارد.
اولتراسانتریفیوژ
اولتراسانتریفیوژ دستگاهی تخصصی است که به شتابهای گریز از مرکز بسیار بالا میرسد. این ویژگی در برخی روشهای تحقیقاتی برای جداسازی ذرات بسیار ریز یا اجزایی مانند بخشهایی از سلول کاربرد دارد. در توصیف یک مدل مشخص، بهتر است از عنوانی استفاده شود که با مشخصات فنی و حداکثر RCF دستگاه همخوان باشد.
برای بررسی ظرفیت، سرعت و مشخصات دستگاههای موجود، صفحه مقایسه مدلهای سانتریفیوژ آزمایشگاهی بهسان را ببینید.
انواع روتور سانتریفیوژ آزمایشگاهی
نوع روتور بر زاویه قرارگیری لوله در زمان چرخش و محل تشکیل رسوب اثر میگذارد. دو نوع رایج روتور در سانتریفیوژهای آزمایشگاهی، روتور زاویه ثابت و روتور سطلی متحرک هستند.
روتور زاویه ثابت (Fixed-Angle Rotor)
در این روتور، لولهها هنگام چرخش در زاویه ثابتی نسبت به محور روتور قرار دارند. ذرات به سمت دیواره بیرونی لوله حرکت میکنند و رسوب معمولاً در بخش پایینی همان دیواره یا نزدیک انتهای لوله جمع میشود. این روتور در بسیاری از کارهای روزمره آزمایشگاهی، از جمله جمعآوری ذرات و تهیه رسوب، کاربرد دارد.
روتور سطلی متحرک (Swing-Bucket Rotor)
در این روتور، سطلها یا باگتهای نگهدارنده لوله در حالت سکون آویزاناند و هنگام چرخش به سمت بیرون حرکت میکنند تا تقریباً افقی شوند. در این وضعیت، رسوب معمولاً در کف لوله جمع میشود. این آرایش در روشهایی کاربرد دارد که محل تشکیل رسوب یا شکل لایههای جداشده اهمیت دارد.

نحوه استفاده و نکات ایمنی سانتریفیوژ
پیش از روشن کردن سانتریفیوژ، دفترچه دستگاه و روتور را بررسی کنید تا نوع لولههای سازگار، الگوی چیدمان و محدوده مجاز سرعت را بدانید. برای آشنایی بیشتر با مواردی که باید پیش از شروع و حین کار رعایت کنید، مقاله ایمنی سانتریفیوژ آزمایشگاهی را بخوانید.
- لولهها و روتور را بررسی کنید. از لولههای سالم و سازگار با روتور یا آداپتور استفاده کنید. پیش از شروع، مطمئن شوید روتور و متعلقات آن مطابق دفترچه دستگاه در جای خود قرار گرفتهاند.
- بار روتور را بالانس کنید. مجموعه لولهها و متعلقات همجرم را طبق الگوی چیدمان سازنده در موقعیتهای متقارن قرار دهید. برای دیدن نمونههای چیدمان و آشنایی با نحوه توزیع بار، مقاله بالانس کردن سانتریفیوژ آزمایشگاهی را بخوانید.
- سرعت و زمان را مطابق دستورالعمل آزمایش تنظیم کنید. اگر دستورالعمل مقدار را بر حسب RCF مشخص کرده است، تنظیمات را بر اساس همان مقدار و روتور نصبشده انجام دهید. حدود مجاز روتور و لولهها را هم در نظر بگیرید.
- درپوش را ببندید و دستگاه را روشن کنید. پس از پایان چرخه، تا توقف کامل روتور و آزاد شدن قفل درپوش صبر کنید و سپس نمونهها را خارج کنید.
مشکلات رایج سانتریفیوژ آزمایشگاهی و روش عیبیابی
لرزش شدید، توقف ناگهانی یا نرسیدن روتور به سرعت تنظیمشده میتواند به نحوه بارگذاری، بستهشدن درپوش یا ایراد فنی دستگاه مربوط باشد. اگر سانتریفیوژ کد خطا نمایش میدهد، آن را یادداشت کنید و معنی آن را در دفترچه همان مدل ببینید.
چرا سانتریفیوژ میلرزد یا صدای غیرعادی دارد؟
یکی از علتهای رایج لرزش، توزیع نامتعادل بار در روتور است. اگر دستگاه شدید میلرزد یا صدای غیرعادی دارد، آن را متوقف کنید و تا ایستادن کامل روتور صبر کنید. سپس چیدمان لولهها، همجرم بودن بارهای روبهرو و جاگیری روتور و آداپتورها را طبق دفترچه دستگاه بررسی کنید. اگر لرزش یا صدا با وجود بارگذاری صحیح ادامه داشت، دستگاه به بررسی فنی نیاز دارد.
چرا روتور نمیچرخد یا به سرعت تنظیمشده نمیرسد؟
اگر دستگاه پس از فشردن دکمه شروع کار نمیکند، ابتدا بستهشدن کامل درپوش و پیام روی نمایشگر را بررسی کنید. اگر روتور شروع به چرخش میکند ولی به سرعت تنظیمشده نمیرسد، بررسی کنید که مقدار موردنظر در محدوده مجاز روتور نصبشده باشد. تکرار خطای سرعت پس از بررسی تنظیمات، میتواند به سامانه اندازهگیری یا کنترل سرعت مربوط باشد و به بررسی سرویسکار نیاز دارد.
اگر سانتریفیوژ حین کار ناگهان متوقف شود، چه کنیم؟
قطع برق یا ثبت خطای دستگاه، مانند خطای عدم تعادل، میتواند چرخه را نیمهکاره متوقف کند. تا توقف کامل روتور صبر کنید و سپس وضعیت برق و پیام نمایشگر را بررسی کنید. اگر درپوش قفل مانده است، روش بازکردن آن را در دفترچه همان مدل دنبال کنید. پیش از تصمیم درباره استفاده از نمونه یا تکرار چرخه، دستورالعمل همان آزمایش را بررسی کنید.
اگر لوله داخل سانتریفیوژ بشکند، چه کنیم؟
پس از توقف کامل روتور، پاکسازی را طبق دستورالعمل سازنده دستگاه و رویه ایمنی آزمایشگاه انجام دهید. خردهشیشه ممکن است در جایگاه لولهها یا آداپتورها باقی بماند و به روتور آسیب بزند. پیش از استفاده مجدد، روتور، محفظه و متعلقات باید تمیز و از نظر آسیب بررسی شوند. برای جلوگیری از تکرار مشکل، سازگاری لوله با روتور و آداپتور و حداکثر RCF مجاز لوله را بررسی کنید.
جمعبندی
برای درک نحوه کار سانتریفیوژ، سه چیز را در نظر بگیرید: ویژگی نمونه تعیین میکند اجزای آن چگونه تهنشین شوند، RCF شتاب در محل نمونه را نشان میدهد و نوع روتور بر موقعیت لوله و محل تشکیل رسوب اثر میگذارد. همین تفاوتها توضیح میدهند چرا دستگاهی که برای پردازش نمونههای کمحجم مناسب است، ممکن است برای لولههای مویین یا نمونههای حساس به دما کاربرد دیگری داشته باشد.
اگر میخواهید ظرفیت، نوع روتور و قابلیت کنترل دما را برای انتخاب دستگاه مقایسه کنید، راهنمای خرید سانتریفیوژ آزمایشگاهی را بخوانید. برای بررسی مشخصات دستگاههای موجود نیز میتوانید به صفحه مدلهای سانتریفیوژ آزمایشگاهی بهسان مراجعه کنید.
سوالات متداول درباره سانتریفیوژ آزمایشگاهی
آیا سانتریفیوژ فقط برای جداسازی اجزای خون استفاده میشود؟
جداسازی اجزای خون یکی از کاربردهای سانتریفیوژ است. این دستگاه برای جمعآوری سلولها از محیط مایع، تهنشینکردن ذرات معلق و آمادهسازی نمونهها در آزمایشگاههای تحقیقاتی و کنترل کیفیت هم استفاده میشود.
چرا باید لولهها در سانتریفیوژ بالانس شوند؟
بالانس باعث میشود بار در اطراف محور روتور بهصورت متعادل توزیع شود. بار نامتعادل میتواند لرزش شدید ایجاد کند و به لولهها، روتور یا دستگاه آسیب بزند. چیدمان لولهها باید مطابق الگوی تعریفشده برای همان روتور باشد.
آیا سرعت بالاتر همیشه جداسازی بهتری ایجاد میکند؟
جداسازی مطلوب به نوع نمونه و هدف آزمایش بستگی دارد. افزایش سرعت میتواند برخی ذرات را سریعتر تهنشین کند، اما ممکن است اجزایی را هم وارد رسوب کند که باید در مایع رویی باقی بمانند. شرایط مناسب را بر اساس روش آزمایش تعیین کنید.
چرا دو دستگاه با RPM یکسان ممکن است نتیجه متفاوتی داشته باشند؟
در RPM یکسان، فاصله نمونه تا محور چرخش میتواند در دو روتور متفاوت باشد. این اختلاف، RCF را تغییر میدهد. نوع روتور، مدت چرخش و دمای نمونه نیز میتوانند بر نتیجه اثر بگذارند.
میکروفیوژ چه تفاوتی با سانتریفیوژ رومیزی معمولی دارد؟
میکروفیوژ برای نمونههای کمحجم در میکروتیوب طراحی شده است. سانتریفیوژهای رومیزی متداول بسته به روتور میتوانند لولههایی با اندازه و ظرفیت متفاوت بپذیرند. خود میکروفیوژ هم معمولاً دستگاهی رومیزی است و تفاوت اصلی در حجم نمونه و نوع لولهای است که پشتیبانی میکند.